Streszczenie

 

     We współczesnym świecie wady postawy ciała są zjawiskiem powszechnym w każdym wieku, zarówno wśród dzieci w wieku przedszkolnym, u dzieci w wieku szkolnym, młodzieży i u dorosłych. Istotnym faktem jest, że utrwalona, nieprawidłowa postawa doprowadza do wystąpienia znacznych deformacji i ograniczeń. Szczególnie groźne dla zdrowia są zaawansowane boczne skrzywienia kręgosłupa, którym towarzyszą zmiany strukturalne, przyczyniające się do upośledzenia podstawowych funkcji organizmu.
     Mimo wielu metod i różnorodności w postępowaniu terapeutycznym korekcja skolioz jest nadal zasadniczym problemem dla fizjoterapeutów i instruktorów gimnastyki korekcyjnej. Szczególnie dotyczy to skolioz o zaburzeniu trój-płaszczyznowym.
W postępowaniu korekcyjnym do najważniejszych zadań należy indywidualizacja postępowania, dobór właściwych pozycji i ćwiczeń o charakterze korekcyjnym.
     W Bielskim Szkolnym Ośrodku Gimnastyki Korekcyjno – Kompensacyjnej w Bielsku – Białej, w którym rocznie bierze udział około 1000 dzieci i młodzieży w przedziale wieku 7- 19 lat, stosowana jest koncepcja ćwiczeń asymetrycznych w korekcji bocznych skrzywień kręgosłupa z wykorzystaniem specjalistycznego sprzętu (trójpłaszczyznowy korektor skolioz  i korektor odcinka lędźwiowego – autorstwa R. Harężlaka, autokorektor skolioz z pelotami - autorstwa J. Łęczyńskiego).
     Realizowanie głównych założeń koncepcji uzupełniane jest ćwiczeniami kształtującymi nawyk prawidłowej postawy ciała, wykorzystywanie ćwiczeń oddechowych, ćwiczeń antygrawitacyjnych, gier i zabaw korekcyjnych, ćwiczeń asymetrycznych wolnych jak również asymetrycznych ćwiczeń prowadzonych w środowisku  wodnym.

     Powszechnie znane jest wykorzystanie środowiska wodnego jako jednej z form uzupełnienia postępowania korekcyjnego, zajęcia prowadzone  w formie nauki pływania i zajęć korekcyjnych w wodzie.
Szczelnie w ostatnich latach znacznie wzrosło zainteresowanie  wpływem środowiska wodnego, jako skutecznego bodźca korekcyjnego.
Działalność korekcyjno – kompensacyjna Ośrodka Wad Postawy BSOGKK, została uzupełniona od 2000 roku o zajęcia korekcyjne prowadzone w środowisku wodnym przez wykwalifikowanych pracowników. Ćwiczenia tego typu (prowadzona jako trzecia godzina zajęć, jeden raz w tygodniu) mają pozytywne oddziaływanie na rozwój fizyczny dzieci i młodzieży uczestniczących w zajęciach, przyczyniają się do rozwoju i kształtowania podstawowych cech motorycznych.  Oprócz działania pobudzającego i kształtującego umiejętności dzieci i młodzieży, przy wykorzystaniu ćwiczeń ogólnousprawniających, odciążających i wzmacniających, ćwiczenia w wodzie stosuje się w przypadku zaburzeń narządu ruchu.
     Aby proces korekcyjny mógł mieć prawidłowy przebieg ważne jest aby w zajęciach brały udział  dzieci i młodzież umiejąca pływać. Jeżeli grupa nie posiada podstawowych zdolności pływackich, w pierwszej kolejności rozpoczyna się naukę pływania, zaznaczając równocześnie, że już w tym momencie środowisko wodne korzystnie oddziałuje na organizm. Ćwiczenia korekcyjne w wodzie są doskonałą  formą terapii będącą uzupełnieniem postępowania odbywającego się na salach korekcyjnych dwa razy w tygodniu. W pływaniu korekcyjnym wykorzystywane są techniki pływackie, ćwiczenia elongacyjne, ćwiczenia oddechowe, rozciągające, wzmacniające, rozluźniające określone grupy mięśniowe, koordynacyjne, utrwalające nawyk prawidłowej postawy ciała.

Celem pracy jest przedstawienie koncepcji ćwiczeń asymetrycznych  w wodzie w przypadku bocznych skrzywień kręgosłupa, stosowanych w Bielskim Szkolnym Ośrodku Gimnastyki Korekcyjno – Kompensacyjnej.

 

     Ćwiczenia w wodzie coraz częściej wykorzystuje się w przypadku wad postawy, zarówno w płaszczyźnie strzałkowej, jak i czołowej. Poprzez poziome ułożenie ciała i czynniki mechaniczne,  wody stwarza się optymalne warunki dla korekcji bocznych skrzywień kręgosłupa. Zaletą środowiska wodnego jest możliwość wyeliminowania ciężaru masy ciała, dodatkową mobilizacją mięśni zarówno głównych jak i pomocniczych oddechowych, wzrost amplitudy ruchów klatki piersiowej, a także opóźnienie czasu wystąpienia zmęczenia. Wykonując określone ruchy w wodzie, pokonując jej opór wpływamy na harmonijne kształtowanie się ciała dziecka, co bezpośrednio oddziałuje  na poprawę postawy ciała, korekcję nadmiernych krzywizn kręgosłupa, właściwe wysklepienie klatki piersiowej. Ciało zanurzone w wodzie jest odciążone co wpływa na zmniejszenie napięcia mięśni posturalnych i zwiększenie możliwości autokorekcji.
     Czynnikiem oddziałującym pozytywnie na organizm jest ciśnienie hydrostatyczne, które wykorzystywane jest szczególnie u tych osób, u których występuje typ restrykcyjny zaburzenia oddechowego. Problem ten istnieje w przypadku osób z bocznym skrzywieniem kręgosłupa. Wskutek działania oporu ciśnienia hydrostatycznego  mięśnie pomocnicze oddechowe wykonują większą pracę, opór działa także na przeponę i wpływa na rozszerzalność klatki piersiowej, co przyczynia się do podwyższenie wartości pojemności życiowej płuc. Ciśnienie hydrostatyczne wpływa na krążenie wrotne, ukrwienie tkanek, pracę serca i duże pnie żylne, jest także czynnikiem rozluźniającym.
     Kolejnym czynnikiem mechanicznym jest wypór hydrostatyczny, który zgodnie z prawem Archimedesa mówi „na ciało zanurzone w cieczy działa siła wyporu równa wartością ciężarowi płynu wypartego przez to ciało”. Wypór wody ma szczególne znaczenie w eliminowaniu zjawisku ciążenia co prowadzi do ograniczenia pracy mięśni antagonistycznych i zmniejszenia napięcia mięśniowego. Wykorzystanie pozycji poziomej i obniżone napięcie mięśniowe stwarza optymalne warunki do działań korekcyjnych. Ciało zanurzone w wodzie traci pozornie ciężar ciała, i może pracować w warunkach odciążenia, co wpływa korzystnie na kręgosłup oraz umożliwia wykonanie ćwiczeń w przypadku znacznego osłabienia siły mięśniowej.
     Następną istotną właściwością wody jest opór, jaki stawia ona ciału poruszającemu się w jej środowisku, które natrafia na jednakowy opór, praca jaką wykonuje zanurzone ciało ma charakter ćwiczeń izokinetycznych. W praktyce wykorzystuje się różne sposoby mające na celu zwiększenie oporu wody (płetwy, deski), przez co zwiększa się siła mięśni osłabionych.
     Prowadząc ćwiczenia w środowisku wodnym należy zwrócić uwagę na kierunek wykonywanych ćwiczeń i na pozycję do ćwiczeń. Ruchy które wykonywane są równolegle do tafli wody mają charakter ćwiczeń w odciążeniu. Ruchy kierowane od dna do powierzchni wody wspomagane są dodatkowo siłę wyporu, ruchy przeciwne, a wiec w kierunku dna mają charakter ćwiczeń oporowych. W trakcie ćwiczeń korekcyjnych główną rolę odgrywają zatem rozluźnienie, odciążenie i opór, oddziałując korekcyjnie i wzmacniająco na określone grupy mięśniowe.
     Ostatnim czynnikiem mechanicznym działającym na zanurzone w wodzie ciało jest lepkość i spójność wody, odgrywające dużą rolę w przywracaniu propriocepcji nerwowo-mięśniowej. Ta właściwość wody sprzyja spowolnieniu ruchów, a także prowadzi do uzyskania trójpłaszczyznowego oporu dla wzorców ruchowych.
     Poprzez aktywne uczestnictwo dzieci i właściwie dobrany zestaw ćwiczeń na zajęciach korekcyjnych, można wpływać na tworzenie się silnego gorsetu mięśniowego, który warunkuje prawidłową postawą ciała oraz zapobiegać dystonii mięśniowej.
     Prowadząc zajęcia dla dzieci z rozpoznanym bocznym skrzywieniem kręgosłupa można wykorzystać ćwiczenia symetryczne, w przypadku śladowych odchyleń od osi ciała, oraz ćwiczeń asymetrycznych w przypadku większych zmian. ćwiczenia asymetryczne dobiera się indywidualnie, pozycja wyjściowa i ruch mają oddziaływać korekcyjnie lub nawet hiperkorekcyjnie.

Celem ćwiczeń korekcyjnych w wodzie jest:

1. korekcja nieprawidłowości w różnych segmentach ciała w warunkach odciążenia,
2. wzmocnienie gorsetu mięśniowego,
3. rozciągnięcie istniejących przykurczy,
4. doskonalenie koordynacji ruchowej i czucia własnego ciała w przestrzeni
5. poprawa funkcji krążeniowo-oddechowych.

     Od prowadzącego  tego typu ćwiczeń wymaga się dokładnej znajomości rozpoznania wady postawy dziecka, indywidualnego dobrania ćwiczenia z zapewnieniem stabilizacji sąsiednich odcinków kręgosłupa, z jednoczesnym uwzględnieniem wad w płaszczyźnie strzałkowej, określenia kierunku i jakości ruchu. W środowisku wodnym znacznie trudniej jest stworzyć właściwe warunki stabilizacji odpowiedniego odcinka, w przeciwieństwie do ćwiczeń prowadzonych na sali gimnastycznej. Prowadzący gimnastykę korekcyjną w wodzie ze szczególną ostrożnością i starannością winien dobierać pozycje do ćwiczeń, by nie doprowadzić do przeniesienia ruchu na sąsiednie odcinki, i przyczynią się do powstania lub utrwalenia zmian wtórnych.

 

1. w przypadku poziomego ustawienia linii obręczy barkowej i biodrowej zachowana zostaje pionowa linia kręgosłupa,
2. w przypadku kiedy linia barków ustawiona jest skośnie kręgosłup wygina się w odcinku piersiowym w stronę barku usytuowanego wyżej,
3. w przypadku kiedy linia bioder jest ustawiona skośnie wygięcie kręgosłupa zaznacza się w odcinku lędźwiowym, w stronę niższego biodra.

     Iwanowski zwrócił uwagę, że w trakcie ćwiczeń korekcyjnych w wodzie poprzez maksymalne ugięcie kończyny dolnej i jej przyciągnięcie dochodzi do zmiany linii odcinka lędźwiowego w przeciwieństwie do pozycji stojącej, w której każda zmiana ułożenia linii bioder wywołuje wygięcie kręgosłupa w płaszczyźnie czołowej. Zatem zarówno Iwanowski, jak również później Kołodziej zaobserwowali, że:

1. W przypadku jednołukowego skrzywienia kręgosłupa w płaszczyźnie czołowej w odcinku piersiowym, znaczący wpływ na korekcję ma sposób ustawienia barków, poprzez właściwe ułożenie kończyn górnych. Kończyna górna po stronie wklęsłej winna być wyciągnięta do przodu, natomiast kończyna górna po stronie wypukłej skrzywienia ustawiona wzdłuż długiej osi ciała.
2. W przypadku jednołukowego skrzywienia kręgosłupa w płaszczyźnie czołowej w odcinku lędźwiowym, na korekcję skrzywienia ma wpływ ustawienia kończyn dolnych. Kończyna dolna po stronie wklęsłej jest zgięta w  stawie biodrowym i kolanowym, zaś po stronie wypukłej wyprostowana. Kończyny górne powinny być ustawione równo, i w zależności od współistniejącej wady w płaszczyźnie strzałkowej mogą być wyprostowane lub ugięte.
3. W przypadku jednołukowego skrzywienia kręgosłupa w płaszczyźnie czołowej w odcinku piersiowo – lędźwiowym obręcz barkowa i biodrowa, celem oddziaływania korekcyjnego musi być ustawiona skośnie. Zatem kończyna górna  po stronie wklęsłości wyprostowana, a kończyna dolna ugięta, natomiast kończyna górna i dolna po stronie wypukłości wyprostowana i wyciągnięta.
4. W przypadku dwułukowego skrzywienia kręgosłupa w płaszczyźnie czołowej w odcinku piersiowo – lędźwiowym obręcz barkowa i biodrowa, celem oddziaływania korekcyjnego musi być również ustawiona skośnie. Kończyna górna po stronie wklęsłości wyprostowana i wyciągnięta, taka sama pozycja odnosi się do kończyny dolnej po stronie wklęsłości, natomiast po stornie wypukłości skrzywienia kończyna górna jest wyprostowana i przywiedziona, kończyna dolna ugięta w stawie biodrowym i kolanowym.

     Powyższe pozycje  mające oddziaływanie korekcyjne lub hiperkorekcyjne na skrzywienie kręgosłupa w płaszczyźnie czołowej stały się podstawą dla ćwiczeń dynamicznych.
      W przypadku jednołukowego skrzywienia kręgosłupa w płaszczyźnie czołowej w odcinku piersiowym, kończyny dolne pracują symetrycznie, a kończyny górne: dla skoliozy prawostronnej, ruch wykonuje kończyna górna prawa, dla skoliozy lewostronnej kończyna górna lewa.

 Kiedy skrzywienie boczne jednołukowe występuje w odcinku lędźwiowym, kończyny górne wykonują ruch symetryczny i porusza się kończyna dolna po stronie wypukłości.
     W przypadku jednołukowego skrzywienia kręgosłupa w płaszczyźnie czołowej w odcinku piersiowo – lędźwiowym, oraz  w przypadku dwułukowego skrzywienia kręgosłupa w odcinku piersiowo – lędźwiowym, wykonuje ruch kończyna górna i dolna po stronie wypukłości.
     Postępowanie korekcyjne w BSOGKK opiera się na opracowanym w każdym roku szkolnym modyfikowanym planie procesu korekcji w wodzie.

Ćwiczenia asymetryczne w wodzie stosowane w BSOGKK to:

1. Ćwiczenia ze stabilizacją części ciała na przykład na brzegu basenu (stały punkt podparcia),
2. Ćwiczenia z przyborem na przykład, z deską, makaronem (zmienny punkt podparcia),
3. Wykorzystanie tylko pozycji ułożeniowej, odpowiedniej do wady postawy ciała, mającej na celu rozciągnięcie przykurczy bądź wzmocnienie mięśni.

 

     Pływanie korekcyjne w środowisku wodnym zalicza się do jednej z atrakcyjniejszych form aktywności ruchowej. Nie zastępuje ono postępowania korekcyjnego, ale z pewnością stanowi jego istotne uzupełnienie. Jest wplecione w zasadnicze ćwiczenia korekcyjne prowadzone na sali gimnastycznej, przy wykorzystaniu specjalistycznego sprzętu (trójpłaszczyznowy korektor skolioz i korektor odcinka lędźwiowego – autorstwa R. Harężlaka, autokorektor skolioz z pelotami - autorstwa J. Łęczyńskiego), ma również znaczenie prewencyjne i profilaktyczne.
     Zajęcia gimnastyki korekcyjnej prowadzone w wodzie wpływają odciążająco na kręgosłup, minimalizują deficyt ruchowy, mają znaczenie w hartowaniu organizmu, działają rozluźniająco na mięśnie, elongująco na kręgosłup, przez co pozwalają i ułatwiają na przyjmowanie poprawnej postawy ciała i korygują istniejące wady postawy. Nie można jednak traktować pływania korekcyjnego, jako jedynego środka mającego oddziaływanie terapeutyczne, gdyż jest ono niewystarczające, szczególnie w przypadku wad o dużym stopniu zaawansowania. Zatem zajęcia w wodzie mają charakter towarzyszący postępowaniu korekcyjnemu, odbywającemu się pod opieką instruktora gimnastyki korekcyjnej na sali gimnastycznej. Pływanie korekcyjne również nie polega na pokonaniu jak najdłuższego dystansu, ale ma w pierwszej kolejności wpłynąć na poprawę stanu funkcjonalnego dziecka. Osoby prowadzące zajęcia korekcyjne na basenie (fizjoterapeuci z przygotowaniem pedagogicznym, nauczyciele wychowania fizycznego, instruktorzy gimnastyki korekcyjnej) muszą dokładnie znać rozpoznanie stanu klinicznego każdego uczestnika zajęć, traktować go indywidualnie dobierając odpowiednie pozycje wyjściowe i formy ruchu. Właściwy dobór ćwiczeń, zastosowanie niezbędnych przyborów, wykorzystanie stylów i sposobów pływania ma w odpowiedni sposób zapewnić maksymalne oddziaływanie korekcyjne. Każdy prowadzący tego typu zajęcia winien być świadomy, iż nieumiejętne prowadzone ćwiczenia, źle dobrane ruchy i ułożenia ciała mogą spowodować utrwalenie wady lub jej pogłębienie.
     Korygowanie wad postawy ciała dzięki zajęciom odbywającym się w środowisku wodnym stanowi dla dzieci bardzo lubianą formę terapii. Dzięki tego typu zajęciom można połączyć przyjemność, jaką sprawia dziecku przebywanie w wodzie, nauka pływania i doskonalenie form pływackich, jak również działanie terapeutyczne.